زیست شناسی برای همه
اخبار زیستی- مطالب زیستی - نمونه سوالات در سطح دبیر ستان و دانشگاه
درباره وبلاگ


هدف این وبلاگ برقراری ارتباط با دبیران,دانشجویان و دانش آموزان در جهت ارتقای آموخته های
زیستی می باشد . از دوستان تقاضا دارم تا باا رائه نظرات خود ,در بالا بردن سطح این وبلاگ
بنده را یاری نمایند.
مصطفی علیر ضایی- فوق لیسانس فیزیولوژی جانوری - دبیر زیست شناسی - مشهد مقدس

·        مهاجرت در پرندگان :

-          مقدمه :

کوچ یا مهاجرت پرندگان از همان آغاز تاریخ ،توجه بشر را به خود جلب کرده است. ایرانیان قدیم اولین قومی بودند که به مهاجرت پرندگان توجه کردندو حتّّی ماههای سال را بر اساس مهاجرت پرندگان نامگذاری نمودندو پس از حرکت پرندگان تقویم ها را تنظیم می کردند. در یک هزار سال قبل از میلاد هومر به آن اشاره کرده و ارسطو فیلسوف بزرگ یونان درباره آن بررسی کرده است.

غیبت و سپس بازگشت پرندگان موجب شایع شدن اندیشه های غیر علمی و خرافه ها یی در میان مردم جهان شده بود که این عقاید خرافی تا قبل از قرن 19 میلادی همچنان رواج داشت .

عده ای عقیده داشتند، که انواعی ازپرندگان درزمستان تغییرشکل داده و حتّی به پرند ه ای دیگر تبدیل می شوند. ارسطو عقیده داشت که انواعی ازپرندگان مانند سینه سرخ اروپایی (European robin ) درتابستان به بلبل دم قرمزاروپایی(Eropean redstar) تبدیل می شود.

نظریه دیگر این بود ، که بعضی از پرندگان مانند پستاندارانی چون جوجه تیغی و خرس به خواب زمستانی می روند. طبق این نظریه پرندگانی مانند چلچله ها و آبچلیکها در موقع زمستان خود را در تنۀ پوک درختان، لابلای گلها و یا غارها مخفی می کنند.

یک نظریۀ غلط دیگر (( تئوری مسافرت به ماه)) بود. طرفداران این نظریه عقیده داشتند که پرندگان در فصول معیّن به ماه مسافرت می کنند و در این عقیده چنان پایدار بودند که مدت مسافرت را به طور دقیق 60 روز تعیین کردند.

در قرن نوزدهم این نظریه ها کاملاً باطل گردید و تلاش علمی برای درک غیبت پرندگان در بعضی از ماهها آغاز شد.(2)

 ( البته تحقیقات جدید نشان می دهد که پرندگانی مانند مرغان مگس خوار و باد قپکها دارای حالت زمستان خوابی هستند. حرارت بدن در این حالت پایین آمده و به اندازۀ حرارت محیط می شود)

     کوچ عبارت است از حرکت پرندگان به طرف جنوب در پاییز و به طرف شمال در بهار، یا حرکت از زمینهای پست به طرف ارتفاعات و یا از نقاط دور از ساحل به طرف ساحل. چون بعضی از آنها در شرایط جوی زمستان نمی‌توانند زنده بمانند به مناطق   گرمتر می‌روند.

 -          علل مهاجرت:

پرند ه شناسان با انجام تحقیقات و برنامه های حلقه گذاری و ردیابی پرندگان با رادار نشان داده اند که وقوع این پدیده، علاوه برعملکرد غریزی پرنده، در اثر نامساعد شدن شرایط جوی و فقدان غذا می باشد .این علل را می توان بصورت زیر تقسیم بندی کرد: (1 )

1- عده ای مهاجرت را ارثی می دانندو معتقدن که مهاجرت میراثی است بر جا مانده از انواع قدیمی. در نواحی قطبی بجز یک دورۀ کوتاه مدت سه ماهه ، بقیه فصول سال برای زندگی پرنده مناسب نمی باشد ، در این مدت طولانی، زمین یخ زده ، نور خورشید وجود ندارد، پوشش گیاهی در زیر برف مدفون شده و از همه مهمتر ، هیچگونه فعالیتی از نظر حشرات وجود ندارد.بنابراین پرنده مجبور است پس از پایان تولید مثل ، محل را ترک کرده وبه مناطق مساعد برود. این نظریه ، مهاجرت پرندگان را در اثر عوامل تاریخی دانسته ،  و معتقد است که مهاجرت پرندگان در نیمکره شمالی به علت تأثیر دورۀ یخبندان پلیوئیستوسن می باشد.یعنی مسئله بر می گردد به قبل از آمدن یخچال ها به نواحی قطبی ، در آن زمان ، پرندگان در مبداء اصلی شان یعنی در نواحی شمالی زیست می کرده اند. در اثر تهدید یخچال ها ، مجبور شده اند که محلهای اصلی شان را ترک نمایند. اما همواره این تمایل را داشته اند که به محلهای زیستگاهی و سرزمینهای اولیه شان برگردند .

بر این نظریه اشکالات متعددی وارد است . مهمترین آنها نبودن شواهدی دال بر اینکه آیا پرندگانی که قبل از دورۀ پلیوئیستوسن در محل وجود داشته اند ، در آن زمان مهاجرت نمی کرده اند ؟ (1)

مثالی که ریشه ارثی بودن مهاجرت پرندگان را تقویت می کند، بررسی مهاجرت چلچلۀ دریائی مناطق منجمد شمالی است ، این پرنده ابتدا سرتاسرمسیر آتلانتیک تا آفریقا را طی می کند و بعد به جنوب می رود . بدین ترتیب نزدیک به چهل هزار کیلومتررا هر ساله می پیماید.اجداد این پرنده گریلندی و ایسلندی بوده اند. چلچله های ساکن آمریکا ، هنگام مهاجرت مستقیماً به جنوب

نمی روند ، بلکه ابتدا به طرف شرق می روند و سرتاسر اقیانوس اطلس را طی می کنند . این همان راهی است که اجدا د آنها هنگام  برگشت به اروپا می پیمودند. سپس از آنجا مسیر جنوب را در پیش می گیرند و تا سواحل آفریقا جلو می روند.(1) 

     2 - به علت کاهش منابع غذائی مورد استفاده پرندگان در فصل زمستان ، پرندگان از مناطق تولید مثل در فصل پاییز مهاجرت می  نمایند . بطور مثال تعداد زیادی از گونه های مهاجری که در زمستان در ایران یافت می گردند، اغلب بعد از فصل تولید مثل ، از نواحی شمالی ( روسیه ) به ایران سرازیر شده اند . البته باید توجه داشت که منظور از این مطلب این نیست ، که پرندگان خودشان می دانند که درزمستان غذا کم می شود ، بلکه کاهش مقدار غذا در اوایل پائیز و مدفون شدن آن در زیر برف و یخ ، غریزتاً بر آنها معلوم می دارد که توقف بیشتر در محل ، مساوی با مرگ است.در فصل بهار که شرایط مناطق جنوبی نامطلوب می گردد و در نواحی شمالی مجدداً غذا فراوان می شود، دوباره پرندگان ناچار می شوند، که برای تولید مثل به مناطق شمالی مراجعت نمایند.(1)

 تحقیقات جدید نشان می دهند پرندگانی که در زمستان به نواحی جنوبی مهاجرت می کنند نسبت به آن هایی که مهاجرت نمی کنند به اندازه کافی باهوش نیستند تا بتوانند در نواحی سرد زنده بمانند. این تحقیق نشان می دهد پرندگان مهاجری که با افت دما نواحی معتدل را در جستجوی نواحی گرم تر  ترک می کنند ، مغز کوچک تری دارند. این نتیجه گیری با مطالعه 134 گونه از پرندگان اروپا، اسکاندیناوی وغرب روسیه توسط Daniel Sol وهمکارانش دردانشگاه بارسلونا انجام شده است. وی وهمکارانش داده های مربوط به اندازه مغزرادراین گونه ها با یکدیگر مقایسه نموده و به این نتایج دست یافته اند.پرندگانی که دارای انعطاف پذیری تغذیه ای بیشتری می باشند نسبت به تغییرا ت آب وهوایی ناشی ازتغییرفصل مقاومت بیشتری نشان می دهند. این درحالی است که گونه هایی که فاقد استراتژی های تغذیه ای مناسب می باشند، مجبور به مهاجرت هستند. این الگودراندازه مغز این دو گروه ازپرندگان کاملا مشهود است . احتمالا این تغییراندازه درارتباط با صرفه جویی درمصرف انرژی به وسیله بافت مغز باشد.(7)

 

    3- رقابت بین گونه ها و یا در درون یک گونه بر سر غذا ، قلمرو، آشیانه و غیره . در بسیاری از گونه ها (نه تمام آنها)

وقتی به نواحی شمالی می روند، مجموع تخمی که می گذارند، بیشتر است . و هرچه تعداد جوجه ها بیشتر باشد ، بقاء نسل پرندۀ مهاجر بیشتر می گردد.(1)

4 – علت دیگر مهاجرت پرندگان مسأله تولید مثل است . اخیراً مشخص شده است که وجود اشعۀ ماورای بنفش یکی از شرایط لازم  برای تولید مثل پرنده ها است. در تابستان ، تابش طولانی خورشید در شمال مملو از اشعۀ ماورای بنفش است .لذا در دوران  تولید مثل پرندگان بطور غریزی راهی شمال می شوند.(2)

 

منایع:

1-      منصوری- جمشید/ مقدمه ای بر پرنده شناسی /1362/انتشارات اشراقی

2-      حکیمی – محمود/ رئیس دانا- هما/ شگفتیهای جهان پرندگان / 1367 / دفتر نشر فرهنگ اسلامی

3-      بریمانی- احمد/ماهی شناسیو شیلات/ 1345 / انتشارات دانشگاه تهران

4-      مجتهد زاده – کمال /  مروری بر جانور شناسی 2 (مهره داران )/ دانشکده علوم مشهد

5- استورکی- پی. دی / ترجمه: پناهی دهقان- محمود رضا و همکاران / فیزیولوژی پرندگان / 1374 / واحد آموزش معاونت کشاورزی

6-p30worldforums http://

7-  http://bio3000.blogfa.com/post-49.aspx

8 – موریسون – تونی/ ترجمه:دولت آبادی- حسن/ مهاجرت جانوران/انتشارات گوتنبرگ

9 – کروئیک شانک- الن و هلن/ ترجمۀ درانی- محمد علی / 1001 سؤال و جواب در بارۀ پرندگان

 



نوع مطلب : مهاجرت (Migration) در جانوران:بخش دوم،
برچسب ها :



موضوعات
امکانات جانبي
بالاي صفحه